Hoe kom je aan goede, betekenisvolle boeken? En dan bedoel ik niet hoe je die boeken in je bezit krijgt, dat spreekt voor zich, maar hoe je ze op het spoor komt. De boeken die tot nu toe de grootste impact op mijn leven hadden, waren niet zelden toevalstreffers, zoals Yukio Mishima’s*Het gouden paviljoen* (1956) dat in de boekenkast van mijn muziekleraar stond en door een geïmproviseerd riedeltje op de mondharmonica – ik deed een poging tot een toonladder – ter sprake kwam. Het is een prachtige, schokkende en emotionele leeservaring waaraan ik nog vaak terugdenk en het boek was zonder die toevallige associatie, vermoed ik, nooit op mijn leesstapel beland.
Je kunt het toeval echter ook een handje helpen. Zit je verlegen om goede boeken en raden de eindeloze algoritmen van online boekenwinkels en -platforms je steeds hetzelfde genre aan? Dan is de zogenaamde ‘leesautobiografie’ een mooie manier om nieuw leesgeluk op het spoor te komen. In zo’n leesautobiografie doet iemand uit de doeken welke boeken hem of haar hebben gevormd. Zo schrijft Eric de Rooij, die ik persoonlijk ken, in het mooie en openhartige *Uit tallozen, jij. Een leven lezen* (2025) over de liefde voor lezen die werd aangewakkerd door de Alex-strips van Jacques Martin en de avonturen van Old Shatterhand in de boeken van Karl May. In een leesautobiografie hoeft het dus zeker niet alleen over ‘hoogstaande literatuur’ te gaan, wat dat ook moge zijn, maar het mag natuurlijk wel. Ogenschijnlijk moeiteloos en in een persoonlijke stijl rijgt De Rooij de uiteenlopende boeken aaneen die hem vormden; van Suske en Wiske tot Couperus en van Snuf de hond tot Louis-Ferdinand Céline. Hoezeer ‘een leven lezen’ hem als persoon heeft gevormd, blijkt gaandeweg het boek, waarbij De Rooij verhaalt over homoseksualiteit, klassenongelijkheid en andere thema’s die bij het (op)groeien, van kind tot volwassene, van jongen tot man, van lezer tot schrijver, een grote rol kunnen spelen. De Rooijs openhartigheid deed me ook denken aan een fragment uit Man o man (2017) van Nathan Vos, die een klein hoofdstukje wijdt aan boeken die je, volgens hem, ‘kunnen helpen te beseffen wat het is om een man te worden en wat ervoor nodig is’, die je helpen je gevoelsleven te ontwikkelen in plaats van weg te drukken.
Eric de Rooij – Uit tallozen, jij (2025). Afbeelding van Uitgeverij Kleine Uil.
Dat literatuur een troostend effect kan hebben en dat de relatie met een boek kan aanvoelen vriendschap, wist de veertiende-eeuwse Italiaanse geleerde Petrarca al, vertelde hoogleraar Jürgen Pieters, auteur van *Een boekje troost* (2021), eens tijdens een conferentie. Daarbij speelt mee dat een boek een herkenbare werkelijkheid kan presenteren die het mogelijk maakt je eigen leven aan dat van een ander te spiegelen. Een dergelijke herkenning vond ik bijvoorbeeld in *Hersenorkaan* (2021) van de Vlaamse auteur Ann De Craemer, waarin ze op poëtische en vooral openlijke wijze vertelt over haar depressie. Haar depressie is duidelijk niet de mijne, maar toch bood het boek mij, op het juiste moment, herkenning en erkenning. Ook Eric de Rooijs leven en boekenkast verschillen van die van mij, maar het mooie van zijn boek is nu juist dat je mag deelnemen aan zijn gedachten- en gevoelenswereld, zonder dat er sprake is van een vergelijking of oordeel. De Rooij zegt het mooi in het afsluitende hoofdstuk van *Uit tallozen, jij* (2025): ‘Je hoeft niet begrepen te worden, je mag jezelf zijn, wetend dat dat heel ingewikkeld is. Maar je weet ook, er is telkens weer een boek dat je inzicht en uitzicht verruimt.’ Mijn inzicht en uitzicht zijn inderdaad verruimd door De Rooijs beschouwingen. Evenals mijn almaar uitdijende boekenstapel, overigens, want dat is het risico van *Uit tallozen, jij*.
Inmiddels zit ook die feature in de ANOVA-calculator. Zodra je een ANOVA uitvoert, verschijnt automatisch een boxplot, zodat je goed de spreiding van de datasets kunt zien, zoals hieronder. (De data voor de boxplot zijn afkomstig uit Canning, 2014, p. 67.)
Hoe kom je aan goede, betekenisvolle boeken? En dan bedoel ik niet hoe je die boeken in je bezit krijgt, dat spreekt voor zich, maar hoe je ze op het spoor komt. De boeken die tot nu toe de grootste impact op mijn leven hadden, waren niet zelden toevalstreffers, zoals Yukio Mishima’s*Het gouden paviljoen* (1956) dat in de boekenkast van mijn muziekleraar stond en door een geïmproviseerd riedeltje op de mondharmonica – ik deed een poging tot een toonladder – ter sprake kwam. Het is een prachtige, schokkende en emotionele leeservaring waaraan ik nog vaak terugdenk en het boek was zonder die toevallige associatie, vermoed ik, nooit op mijn leesstapel beland.
Je kunt het toeval echter ook een handje helpen. Zit je verlegen om goede boeken en raden de eindeloze algoritmen van online boekenwinkels en -platforms je steeds hetzelfde genre aan? Dan is de zogenaamde ‘leesautobiografie’ een mooie manier om nieuw leesgeluk op het spoor te komen. In zo’n leesautobiografie doet iemand uit de doeken welke boeken hem of haar hebben gevormd. Zo schrijft Eric de Rooij, die ik persoonlijk ken, in het mooie en openhartige *Uit tallozen, jij. Een leven lezen* (2025) over de liefde voor lezen die werd aangewakkerd door de Alex-strips van Jacques Martin en de avonturen van Old Shatterhand in de boeken van Karl May. In een leesautobiografie hoeft dus zeker niet alleen over ‘hoogstaande literatuur’ te gaan, wat dat ook moge zijn, maar het mag natuurlijk wel. Ogenschijnlijk moeiteloos en in een persoonlijke stijl rijgt De Rooij de uiteenlopende boeken aaneen die hem vormden; van Suske en Wiske tot Couperus en van Snuf de hond tot Louis-Ferdinand Céline. Hoezeer ‘een leven lezen’ hem als persoon hebben gevormd, blijkt gaandeweg het boek, waarbij De Rooij verhaalt over homoseksualiteit, klassenongelijkheid en andere thema’s die bij het (op)groeien, van kind tot volwassene, van jongen tot man, van lezer tot schrijver, een grote rol kunnen spelen. De Rooijs openhartigheid deed me ook denken aan een fragment uit Man o man (2017) van Nathan Vos, waarin hij een klein hoofdstukje wijdt aan boeken die je, volgens hem, ‘kunnen helpen te beseffen wat het is om een man te worden en wat ervoor nodig is’, die je helpen je gevoelsleven te ontwikkelen in plaats van weg te drukken.
Eric de Rooij – Uit tallozen, jij (2025). Afbeelding van Uitgeverij Kleine Uil.
Dat literatuur een troostend effect kan hebben en dat de relatie met een boek kan aanvoelen vriendschap, wist de veertiende-eeuwse Italiaanse geleerde Petrarca al, vertelde hoogleraar Jürgen Pieters, auteur van *Een boekje troost* (2021), eens tijdens een conferentie. Daarbij speelt mee dat een boek een herkenbare werkelijkheid kan presenteren die het mogelijk maakt je eigen leven aan dat van een ander te spiegelen. Een dergelijke herkenning vond ik bijvoorbeeld in *Hersenorkaan* (2021) van de Vlaamse auteur Ann De Craemer, waarin ze op poëtische en vooral openlijke wijze vertelt over haar depressie. Haar depressie is duidelijk niet de mijne, maar toch bood het boek mij, op het juiste moment, herkenning en erkenning. Ook Eric de Rooijs leven en boekenkast verschillen van die van mij, maar het mooie van zijn boek is nu juist dat je mag deelnemen aan zijn gedachten- en gevoelenswereld, zonder dat er sprake is van een vergelijking of oordeel is. De Rooij zegt het mooi in het afsluitende hoofdstuk van *Uit tallozen, jij* (2025): ‘Je hoeft niet begrepen te worden, je mag jezelf zijn, wetend dat dat heel ingewikkeld is. Maar je weet ook, er is telkens weer een boek dat je inzicht en uitzicht verruimt.’ Mijn inzicht en uitzicht zijn inderdaad verruimd door De Rooijs beschouwingen. Evenals mijn almaar uitdijende boekenstapel, overigens, want dat is het risico van *Uit tallozen, jij*.
Aan de ANOVA-calculator zijn inmiddels post-hocvergelijkingen met Tukey HSD toegevoegd. Waar je met de ANOVA kijkt in hoeverre er (significante) groepsverschillen zijn, toets je met zo’n post-hocvergelijking welke groepen uit de analyse onderling verschillen.
Stel je voor dat je de lengtes van zinnen, als deelaspect van complexiteit, van drie kranten met elkaar wilt vergelijken. Je neemt een aantal zinnen uit drie kranten en telt de zinnen. Je schrijft de volgende lengtes op.
Op de bovenstaande gegevens is een eenrichtings-ANOVA (Cramer & Howitt, 2007; Reuneker, 2025) uitgevoerd om het effect van krant op zinslengte (aantal woorden) te vergelijken. Uit deze eenrichtings-ANOVA bleek dat er een statistisch significant verschil was in zinslengte (aantal woorden) tussen ten minste twee groepen (F(2, 57) = 18.54, p = 0). Het effect is groot (η2 = 0.39); de groepen verklaren 39.42 procent van de variatie ten opzichte van het gemiddelde.
Let overigens op: de data zijn gefingeerd en verschillen met dergelijke effectgrootten kom je niet vaak tegen; het is maar een voorbeeld.
Maar we weten dan nog niet welke kranten nu eigenlijk van elkaar verschillen. Met een post-hocanalyse kun je precies dat toetsen; je neemt alle mogelijke paren (Telegraaf vs Volkskrant; Telegraaf vs NRC; Volkskrant vs NRC) en toetst per paar of er een significant verschil is. Dat levert, in deze fictieve proef, het volgende op.
Post-hocvergelijkingen (Tukey HSD) zijn paarswijs toegepast. Telegraaf (m = 5.55) verschilt significant van Volkskrant (m = 13.1), p < 0.05, q = 5.07. Telegraaf (m = 5.55) verschilt significant van NRC (m = 18.3), p < 0.05, q = 8.56. Volkskrant (m = 13.1) verschilt niet significant van NRC (m = 18.3), p > 0.05, q = 3.49.
Het tekstuele rapportje wordt door de tool automatisch gegenereerd, maar je kunt het natuurlijk herschrijven om het iets soepeler te laten lopen. Het belangrijkste is echter dat we nu weten dat het de Telegraaf is die afwijkt van de NRC en de Volkskrant, maar dat die laatste twee kranten onderling niet significant van elkaar verschillen in zinslengtes.
Een aantal van mijn studenten wil metingen van meer dan twee groepen met elkaar vergelijken en dan kom je er met een t-toets helaas niet; je hebt dan in principe een variantieanalyse zoals ANOVA nodig. Het leek me daarom, vorig jaar al, handig een ANOVA-calculator te maken die gemakkelijk te gebruiken is en de juiste rapportage geeft van zowel significantie als effectgrootte (in termen van ETA-kwadraat). De calculator die ik vorig jaar maakte, maakte ik echter niet af en nu had ik een relatief rustige middag waarop ik er eens goed voor kon gaan zitten. Een en ander kan nog wat gestroomlijnder en ik wil nog wel wat features toevoegen, zoals boxplots (zie de t-toets-calculator) en post-hoctoetsen, maar de pagina is wel inmiddels wel functioneel.
Online ANOVA-calculator
Je kunt de calculator gebruiken op https://www.reuneker.nl/files/anova en als je nog geen data hebt om te testen, dan kun je door middel van een druk op de knop een gefingeerd voorbeeldonderzoekje tevoorschijn roepen.
Het is inmiddels traditie: de Breakfast Run in Hendrik-Ido-Ambacht op Koningsdag — een 5- en 10-kilometerwedstrijd om 6.15 uur ’s morgens, met daarna een gezellig gezamenlijk ontbijt. Ook nu deed onze zoon weer mee in de kinderwagen!
Vroeg, maar al heerlijk zonnig! Foto door Rob Sportfotografie.
Het ging dit jaar veel beter dan vorig jaar. Toen kreeg onze zoon nog flesvoeding en maakten we de fout de normale tijden aan te willen houden en daarmee pas een flesje na afloop van de 10 kilometer. Na drie kilometer kreeg hij honger en was het huilen geblazen. Niet leuk, maar we hebben ervan geleerd.
Dit jaar heeft hij heerlijk op de heenweg in de auto krentenbollen en een banaan gegeten en zo kon hij verzadigd meedoen aan de loop. Geen tranen, maar vol overgave en, net als zijn ouders in mooi oranje uitgedost, terugzwaaien naar het publiek, vogels kijken en alle bouwwerken en auto’s onderweg benoemen. Heerlijk! In ons kielzog hadden we wat lopers van wie eentje zei dat hij al vroeg dacht: ‘die wielen moet ik volgen’. Hij liep een heel mooi pr onder de vijftig minuten en dat we plezier hadden en er anderen ook nog een dienst mee bewezen maakte het alleen maar een mooiere start van Koningsdag.
Uiteraard was er na afloop een goed ontbijt en bleek mijn vrouw warempel podium te hebben gelopen — derde vrouw overall! Dat betekende, na de broodjes en koffie met oude bekenden van voorgaande jaren en van Rotterdam Atletiek, prijzen in ontvangst nemen met een trotse papa en zoon in het publiek.
Dit is de aanleiding voor de volgende publieksvraag: ‘Hoe spel je geupdate wel?’
Hoe spel je geupdate wel?
Na het goede antwoord te hebben gegeven (geüpdatet), geven ze nog een leuke toelichting: ‘Het is een leenwoord uit het Engels en die Engelsen willen altijd extra t(hee). Zo kan je het onthouden’.
Vanmorgen bekeek ik zelf even de checklist op de site van de politie en het lijkt erop dat ze ook gekeken hebben. Ze gaan ‘het probleem’ echter liever uit de weg dan dat ze het oplossen; er staat nu ‘Voer regelmatig updates uit’. Tja, dan ben je er ook vanaf.
Last Friday, 17 April 2026, a group of linguists from LUCL — the ‘LUCL Runners’ — ran the Leiden Singelloop. All running linguists completed the +/- 6.5km course along the ‘singels van Leiden’. My wife also joined and I ran with our son in his stroller. As the course is way to narrow for the massive amount of people participating, the first part was a bit of a struggle, dodging people and trying to keep running, but after that, it went fine and it was great again to see all those happy faces in the equally massive crowds when they saw our small son waving to them.
Afterwards, we enjoyed each other’s company during the annual post-run party at Olga van Marion and Ton van der Wouden’s house along the route. Thanks to LUCL for sponsoring and all colleagues who supported us during the run!
Omdat mijn eerstejaarscollege over onder andere de t-toets er weer aankomt, heb ik de code van de T-toets-en-Cohen’s-*d*-calculator nog eens goed bekeken en er wat verbeteringen in aangebracht. Een grote wijziging is de toevoeging van een toets voor normaalverdeling van de data. Ik wilde daarvoor, zoals gebruikelijk is, de Shapiro-Wilk-toets implementeren, maar dat blijkt in PHP nogal lastig te zijn, omdat de berekening afhankelijk is van allerlei matrices en statistieken die niet in PHP ingebed zijn. Daarom heb ik de Lilliefors-toets toegevoegd, die, qua uitkomst althans, ongeveer hetzelfde doet.
De Lilliefors-toets is een variant van de Kolmogorov-Smirnov-toets die wordt gebruikt om te toetsen of data afkomstig zijn uit een normaalverdeling wanneer het gemiddelde en de standaarddeviatie uit de data zelf worden geschat. Het is belangrijk zo’n toets te doen voordat je een *t*-toets op je data loslaat, omdat die toets uitgaat van normaal verdeelde data. Als die aanname niet klopt, kunnen de resultaten van de *t*-toets onbetrouwbaar zijn.
