Laatst kocht ik een exemplaar in eerste druk van Tonke DragtsDe Zevensprong. Het is mijn favoriete jeugdboek en herlezen levert altijd weer een fijne, vertrouwde ervaring op, maar ook een kans om iets nieuws in iets ouds te ontdekken.
Vandaag, donderdag 24 september, las ik het eerste hoofdstuk. Daarin ontvangt meester Frans van der Steg een brief waarin hij door ‘Gr… Gr…’ (Graaf Grisenstijn, zo komen we later te weten) wordt uitgenodigd in diens woning, het Trappenhuis. De ontmoeting zal de dag erna plaatsvinden, op vrijdag 25 september en, inderdaad, Frans bevestigt even later, wanneer hij terugrekenend naar het moment dat hij zijn leerlingen over de te verwachten brief vertelde, dat het op het moment van lezen donderdag 24 september is. Toevallig dat ik precies vandaag het boek en dit hoofdstuk lees!
Brief van dinsdag 22 september met uitnodiging voor vrijdag 25 september (a.s.)
Deze toevalligheid zette mij ook even aan het denken. Kunnen we, net als meester Frans, terugrekenen en bepalen in welk jaar rond het originele verschijningsjaar van het boek, 1966, de 24e september op donderdag viel? Zo ja, dan zouden we kunnen aannemen dat het boek zich in dat jaar afspeelt. Voor een nerd als ik leuk, voor bijna alle anderen waarschijnlijk een te diep konijnenhol…
Het blijkt dat 24 september in 1966 op zaterdag viel, wat betekent dat de datum het jaar ervoor op vrijdag viel en — raak! — in 1964 op donderdag.
Met een datumelement in HTML kun je heel gemakkelijk de weekdagen van oude data opzoeken. (Gebruikte site: MDN Web Docs)
Zou het kunnen dat Tonke Dragt het boek situeerde in dat jaar en het misschien ook wel in dat jaar schreef? Dat eerste zou goed kunnen, maar het laatste eigenlijk niet. Eerst heb ik even gezocht naar het typerende woord brozem (een nozem op een brommer; een van de weinige verouderde elementen in het verder tijdloze verhaal), om te kijken vanaf welk jaar dat gebruikt werd, maar dat werd al in 1962 in woordenboeken opgenomen, het WNT geeft een citaat uit 1961 en het woord was toen waarschijnlijk al een tijdje in gebruik. (Zie ook Ensie.) Dat vertelt ons helaas dus niets over het jaar van schrijven van Dragts boek. Toch denk ik dat het verhaal later geschreven is en wel in 1966, de jaar van publicatie inderdaad. Op de site De Zevensprong lezen we namelijk het volgende.
Het zou op dat moment nog zo’n 15 jaar duren voordat Tonke Dragt deze fantasie over de ‘verborgen zevende weg’ samen met tal van andere elementen, gaat gebruiken in een boek. In 1966 krijgt Tonke Dragt de vraag van de Vereniging voor Volksonderwijs om voor hun 100 jarig bestaan in 1967 een kinderboek te schrijven, waarbij fijn zou zijn als er een school of een onderwijzer in zou voorkomen. En zo geschiedde.
De eerste zin verraadt dat het verhaal wellicht al langer in haar gedachten zat en wie weet in allerlei aantekeningen of kladversies voorzichtig vorm kreeg, maar het echte schrijven gebeurde dus later dan het jaar waarin het zich, althans volgens mijn vermoeden op basis van het bovenstaande, afspeelt. Ik heb geen verder bronnenonderzoek, dus wie is er meer bekend of valt dit beter uit te zoeken, maar dit was, in de geest van het geheimzinnige verhaal, voor nu een heel vermakelijke exercitie. Vind ik zelf dan.
Tussen de colleges door slenterde ik eventjes naar De Slegte. Zou er nog wat interessants van Reve staan? Dat stond er niet, maar nog voordat ik bij de R van bovengenoemde belandde, keek ik even bij de jeugdliteratuur. Mijn oog viel niet geheel toevallig op De Zevensprong van Tonke Dragt. Ik kijk in tweedehandsboekwinkels altijd even of er mooie edities van favorieten zijn, want van sommige boeken heb ik alleen een echt ‘leesexemplaar’.
Nou, er stond er een: een eerste druk en hoewel die niet per se kostbaar zijn, denk ik, werd ik er wel heel erg blij van — het is immers mijn favoriete kinderboek — zeker gezien de zeer goede staat waarin het verkeerd, inclusief stofomslag. Aangeschaft dus, het Reve-plankje even gelaten voor wat het was en koffie gedronken bij Bagels & Beans om, voor het laatste college van de dag, een eerste blik op het boek te werpen. Dat is nog eens een goede middag.
Om van dergelijke vergelijkingen te kunnen zeggen of verschillen tussen twee corpora significant zijn, kun je de t-toets gebruiken. Om studenten in staat te stellen dat te doen zonder uitgebreide statistiek-software te hoeven gebruiken, heb ik een online toegankelijke t-toets-calculator gemaakt. Die waren er natuurlijk al, maar het leek me wel geschikt er een in het Nederlands te maken, die een nette rapportage van de resultaten geeft. Uiteraard moeten studenten in hun paper wel uitleggen hoe die resultaten tot stand zijn gekomen en vooral wat ze betekenen.
Als voorbeeld kijken we naar jeugdliteratuur. Naast lexicale diversiteit wordt ook zinslengte gekoppeld aan tekstniveau; teksten die geschikt zijn voor lagere niveaus zouden minder verschillende woorden bevatten (minder ‘lexicaal divers’ zijn) en bovendien kortere zinnen bevatten. Dat staat bijvoorbeeld bij de niveaus op Lezen voor de lijst, maar ook in dit stuk in Tekstblad. In dit stukje vergelijken we daarom de lexicale diversiteit en zinslengte in twee klassieke jeugdromans: Tonke DragtsDe brief voor de koning, ingeschaald op niveau 1 en Thea BeckmansKinderen van moeder aarde, ingeschaald op niveau 3. Het eerste boek zou, in principe, minder verschillende woorden en minder lange zinnen moeten bevatten dan het tweede. Dat gaan we toetsten.
De brief voor de koning en Kinderen van moeder aarde
Om te bepalen in hoeverre boeken op niveaus 1 en 3 verschillen in lexicale diversiteit, nam ik uit beide romans vijftien samples van 500 woorden en ik berekende daar de type-token-ratio’s (ttr) van. De nulhypothese is dat beide samples niet van elkaar verschillen in type-token-ratio; de alternatieve hypothese is dat beide samples wel van elkaar verschillen in type-token-ratio. Tonke Dragts boek leverde een gemiddelde ttr op van 0.52 (op een schaal van 0-1); voor Thea Beckmans boek was het gemiddelde 0.56.
Uitkomsten van de t-toets (type-token-ratio)
Er lijkt dus inderdaad een verschil te zijn tussen de twee boeken, maar is het verschil significant? De t-toets-calculator laat zien van wel, getuige de onderstaande rapportage.
Op de bovenstaande gegevens is een t-toets toegepast (Reuneker, 2025) om te bepalen of gemiddelden van beide dataverzamelingen, gegeven de variantie, significant van elkaar afwijken. Het verschil in type-token-ratio tussen De brief voor de koning (m = 0.52; sd = 0.03) en Kinderen van moeder aarde (m = 0.56; sd = 0.03) is significant (t (28) = 4.13; p < 0.05). Het (negatieve) effect is zeer groot (Cohen’s d = 1.51; Cohen, 1988).
De standaarddeviatie is klein en er blijkt een significant verschil te zijn tussen de romans wat betreft lexicale diversiteit. Dat effect is, volgens de effectmaat Cohen’s d, groot; een Cohen’s d van -1.51 komt erop neer dat de type-token-ratio van een gemiddelde zin in De brief voor de koning 1.5 standaarddeviaties lager is dan die van een gemiddelde zin in Kinderen van moeder aarde. Belangrijk daarbij is dus ook wat tussen haakjes staat: het effect is negatief, wat wil zeggen dat het gemiddelde van de eerste steekproef, Tonke Dragts boek, lager is dan dat van de tweede steekproef, Thea Beckmans boek. Dat is uiteraard ook wat we verwachtten.
Nu de zinslengte; het eerste boek bevat 13.352 zinnen en het tweede boek 11.530. Dat is wat veel voor een t-toets (je riskeert dan overmatige invloed van corpusgrootte op significantie). Voor een inzichtelijk voorbeeld nemen we daarom uit beide boeken 100 willekeurig geselecteerde zinnen. De nulhypothese is dat beide samples niet van elkaar verschillen in zinslengte; de alternatieve hypothese is dat beide samples wel van elkaar verschillen in zinslengte — een zogenaamde non-directionele hypothese, want we spreken geen verwachting uit over de richting van een mogelijk verschil.
In de steekproef uit Tonke Dragts boek is de gemiddelde zinslengte 10.84 woorden, met een standaarddeviatie van 7.52. Dat zegt dat er flink wat variatie in zinslengtes is. In de steekproef uit Thea Beckmans boek is de gemiddelde zinslengte 12.07 woorden, met een standaarddeviatie van 9.06. We zien dus dat de zinnen in het boek op niveau 3 inderdaad gemiddeld langer zijn. Maar is het verschil groot genoeg om daar conclusies aan te verbinden?
Uitkomsten van de t-toets (zinslengte)
De t-toets geeft een waarde van 1.04 en dat is, gegeven de steekproeven, niet genoeg voor een significant verschil. De onderstaande rapportage, gegenereerd door de calculator, maakt dit duidelijk.
Op de bovenstaande gegevens is een t-toets toegepast (Reuneker, 2025) om te bepalen of gemiddelden van beide dataverzamelingen, gegeven de variantie, significant van elkaar afwijken. Het verschil in zinslengte tussen De brief voor de koning (m = 10.84; sd = 7.52) en Kinderen van moeder aarde (m = 12.07; sd = 9.06) is niet significant (t (197) = 1.04; p >= 0.05). Het effect is verwaarloosbaar (Cohen’s d = -0.15; Cohen, 1988).
Dit resultaat heeft uiteraard met de hoge standaarddeviatie te maken: er is te veel verschil binnen de twee boeken om te kunnen zeggen dat er ook een verschil tussen de boeken is. We concluderen daarom dat we de nulhypothese, namelijk dat er geen verschil is in zinslengte tussen beide boeken, niet kunnen verwerpen.
Samenvattend kunnen we stellen dat De brief voor de koning — een boek op niveau 1 — minder lexicaal divers is dan Kinderen van moeder aarde — een boek op niveau 3, maar dat het niveauverschil zich niet laat zien in zinslengte. Uiteraard is dit maar een voorbeeld met een beperkt corpus, dus verdere conclusies moeten we hier zeker niet aan verbinden, maar als illustratie van zinslengte, lexicale diversiteit en de t-toets volstaat het wel, lijkt me.
Gisteren reisde ik met mijn zus af naar Ruurlo — een flink eind weg, maar er stond dan ook een heuse Zevensprong-wandeling op het programma. Eigenlijk is het een fietstocht voor kinderen, maar als volwassene met enigszins nostalgische gevoelens voor het boek (1966) van Tonke Dragt en/of de tv-serie (1982) kun je ‘m ook prima wandelen.
De wegbewijzering van de Zevensprong-route
Bij De Heikamp dronken we koffie en kochten we het routeboekje. Ik had de route ook als GPX-bestand, maar het boekje is wel echt een aanrader, ook als je de (erg leuke) opdrachten niet wilt doen; wij zouden bijvoorbeeld pardoes langs café De Rode Man zijn gelopen als we het gidsje niet in de hand hadden.
Vrij snel zagen we al de steen met daarop een deel van de voorspelling uit het boek en we vervolgden de weg over schitterende bospaden.
Een deel van de voorspelling
Ondertussen lazen we wat in het routeboekje en hadden we ook buiten het boek voldoende gespreksstof. Over vijftien kilometer wandelen doe je lekker lang als je vaak stilstaat om wat te bekijken in de mooie najaarszon. Heerlijk. We misten, zoals gezegd, bijna café De Rode Man, waarvoor je het terrein van camping De Tamaring op moet. Het terras(je) is in het najaar/de winter niet open, maar je kunt er zonder problemen rondkijken. Geen koffie dus — sowieso zijn er weinig tot geen etablissementen op de route, behalve richting het einde in het centrum van Ruurlo — maar dat is voor een kinderfietstocht natuurlijk niet zo gek.
Rond lunchtijd kwamen we in het bos de beroemde wegwijzer tegen. We spraken daar een echtpaar waarvan de man zich nog wist te herinneren dat er opnames voor de tv-serie werden gemaakt. Hij werd gevraagd zijn brommer koest te houden, omdat het knetterende geluid anders de opnames zou verstoren. Leuk om gewoon even een praatje te maken met iemand bij wie dat zichtbaar allerlei herinneringen opriep.
De beroemde wegwijzer uit de tv-serie
Aan het einde van de route kwamen we bij het spektakelstuk — het kasteel waar, in de serie, Geert Jan met zijn boze oom en dito personeel woont en waar leraar Frans van der Steg hem lesgeeft. Het kasteel van Ruurlo is nu een museum, maar je kunt er ook gewoon mooi omheen lopen door de kasteeltuin en de pracht van het pand bewonderen. Natuurlijk bedenk je dan waar zich de taferelen uit het boek of de serie afspeelden. Waar zette Frans de Rode bijvoorbeeld zijn ladder neer om de schat te zoeken en Geert Jan te redden?
Kasteel Ruurlo
We boften, zoals te zien is op de foto’s, overigens enorm met het prachtige eindnovemberweer en dat maakte deze dag een heel mooie trip down memory lane. Voor iedereen die warme herinneringen heeft aan het boek en/of de serie: een aanrader!
